Báo cáo PISA 2025 do Tổ chức Hợp tác và Phát triển Kinh tế (OECD) công bố ngày 8/9/2026 đã đưa ra lời cảnh báo trực diện cho ngành giáo dục và các công ty công nghệ: học sinh lạm dụng chatbot AI để làm bài tập về nhà đang có kết quả học tập sa sút. Dữ liệu từ hơn 760.000 học sinh tại 91 quốc gia và nền kinh tế cho thấy những em 15 tuổi sử dụng AI hàng ngày để tóm tắt bài đọc, soạn thảo văn bản hoặc nghiên cứu sơ bộ có điểm môn khoa học thấp hơn đáng kể so với những bạn không dùng. Đặc biệt, trong kỹ năng tóm tắt văn bản, khoảng cách này lên tới gần 30 điểm sau khi đã điều chỉnh các yếu tố kinh tế – xã hội. Con số này tương đương với việc mất đi khoảng một năm rưỡi học tập, một mức sụt giảm đáng báo động đối với một công cụ vốn được quảng bá là giúp con người thông minh hơn.
PISA không phải là một cuộc khảo sát lớp học thông thường mà là thước đo chuẩn mực toàn cầu về hiệu suất học tập từ năm 2000. Khi một hệ thống quy mô lớn như vậy phát tín hiệu cảnh báo về một thói quen cụ thể trong lớp học, đó là lúc các nhà giáo dục và phụ huynh cần nhìn nhận nghiêm túc về ranh giới giữa việc sử dụng AI như một gia sư hay một lối tắt gây lười biếng. Thực tế, điểm số trung bình toàn cầu ở các môn đọc hiểu và toán học cũng đang chạm mức thấp kỷ lục, và sự xuất hiện của AI đang làm phức tạp thêm bức tranh vốn đã đầy thách thức này.
Sự khác biệt giữa công cụ hỗ trợ tư duy và lối tắt gây lười biếng
Nghiên cứu chỉ ra rằng vấn đề không nằm ở bản thân chatbot mà ở cách học sinh chuyển giao tư duy cho máy móc. Những học sinh sử dụng AI khoảng một lần mỗi tuần để hỗ trợ việc học – thay vì nhờ nó viết hộ hoặc tóm tắt hộ – lại đạt điểm số môn khoa học trung bình khoảng 500 điểm, thuộc nhóm cao nhất trong báo cáo. Điều này tạo nên một nghịch lý: AI chỉ thực sự hiệu quả khi đóng vai trò là người đồng hành kiểm tra kiến thức, thay vì làm thay phần việc quan trọng nhất là rèn luyện trí não. Một học sinh yêu cầu AI tóm tắt một đoạn văn rồi sao chép kết quả đã vô tình bỏ qua quá trình phân tích và tổng hợp – những kỹ năng cốt lõi mà bài tập đó hướng tới.
Ngược lại, những học sinh được đào tạo tại trường cách đánh giá thông tin do AI tạo ra và biết cách phát hiện các lỗi sai của máy tính thường có kết quả tốt hơn. Hiện nay, khoảng 60% học sinh tại các nước OECD đã được hướng dẫn cách kiểm chứng chất lượng nội dung từ AI, nhưng cơ hội này không đồng đều khi nhóm học sinh có điều kiện thuận lợi thường được tiếp cận sớm hơn. Sự chênh lệch này đang tạo ra một hố ngăn cách giáo dục mới, nơi AI có thể trở thành “cái bẫy” khiến học sinh yếu kém càng phụ thuộc vào công nghệ, trong khi học sinh khá giỏi lại dùng nó để bứt phá.
Đối với các nhà phát triển công nghệ giáo dục (edtech), sản phẩm AI lý tưởng không nên là một cỗ máy đưa ra đáp án tức thì, mà phải tạo ra những lực cản tích cực buộc người học phải đặt câu hỏi, so sánh nguồn tin và tự giải thích bằng ngôn ngữ của chính mình. Nếu không, công cụ này sẽ chỉ thực hiện những “phần việc có hình dáng giống như học tập” thay vì giúp học sinh thực sự tiếp thu kiến thức.
Kết quả từ PISA 2025 cho thấy AI đang đặt giáo dục trước một thử thách lớn về tính chính trực và hiệu quả học tập. Để AI không trở thành tác nhân gây suy giảm trí tuệ, các trường học cần tập trung vào việc giảng dạy tư duy phản biện và kỹ năng thẩm định dữ liệu, thay vì chỉ dạy cách truy cập công cụ. Phụ huynh và giáo viên nên khuyến khích học sinh sử dụng chatbot như một đối tác để đối chiếu lập luận thay vì một công cụ sản xuất nội dung tự động, đảm bảo rằng công nghệ phục vụ việc mở rộng tư duy chứ không phải thay thế quá trình rèn luyện gian khổ để hình thành kỹ năng.
Liên hệ qua Zalo
